KadınPod’un 18. bölümünde, tarihte bilinen ilk Türk kadın hükümdar olan Tomris Hatun’un yaşamını anlatıyorum. MÖ 6. yüzyılda yaşamış Tomris Hatun’un hayatı, günümüzde “Kadından lider olmaz!” diyebilenlere de geçmişten gelen bir cevap niteliği taşıyor.

Bu yazıyı podcast olarak dinlemek için:

TOMRİS HATUN

Geçen bölüm edebiyat kitaplarımızda yer almayan, Osmanlı’nın divan sahibi ilk kadın şairi Mihri Hatun’un yaşamını anlatmıştım. Bu bölümde ise tarih kitaplarımızda olmayan ve birçok kaynağa göre tarihte bilinen ilk Türk kadın hükümdar olan Tomris Hatun’u anlatacağım. Maalesef ülkemizde ‘’Kadından lider olmaz!’’ diyen kişilerin sayısı yok sayılamayacak kadar fazla. Bunu diyen kişilerin çok farklı sebepleri olabilir. Orası beni pek ilgilendirmiyor açıkçası. Zaten biri günlük hayatta karşıma gelip bunu söylese çok sağlıklı bir konuşma yapabileceğimi sanmıyorum.

Derdim de bunu söyleyenlerle değil. Bunu söylemiyor olsa bile içten içe zor görerek, pek inanmayanlarla. Başta ‘’kitaplarımızda yer almayan’’ atıfını yapmamın sebebi de bu. Sonuçta, kadınlar bir anda ayaklanıp ‘’Biz de burdayız, bütün o işleri yaparız!’’ demedi. Birçok kadın erkeklere özgü görülen işleri tarih boyunca yapıyorlardı zaten. Sorun bu kadınlardan habersiz oluşumuz, habersiz bırakılışımız. Bu sebeple de, pek inancımızın olmaması. Hazırsanız, hep birlikte milattan önce 6. yüzyıla gidelim ve hakkındaki tüm tarihsel tartışmalarla birlikte Tomris Hatun’u inceleyelim.

Kendisi, MÖ 6. yüzyıl'da yaşamış efsanevi Saka hükümdarı olanarak biliniyor. Öz Türkçe olan ismi günümüz türkçesinde "demir" anlamına geliyor. Ayrıca, kendisinin Selçukluların 33 atasından biri olarak sayılan, Türk hakanı ve Saka Hanı Alp Er Tunga’nın torunu olduğu rivayet ediliyor. Alp Er Tunga zamanında en güçlü dönemini yaşayan Sakaların, en önemli düşmanı Perslerdi. MÖ 6. yüzyılda Büyük Kiros tarafından kurulan, birinci Pers imparatorluğu Ahameniş İmparatorluğu'nun kurucusu da Büyük Kiros’du. Güneybatı Asya'nın çoğunu ele geçiren Büyük Kiros için de aynı şekilde Sakalar önemli bir düşmandı.

Kaynaklara göre Alp Er Tunga da Persler tarafından öldürülüyor. Öldürülmesinden ardından Sakalar gitgide güç kaybettikleri bir döneme giriyor. Sonrasında başa geçen diğer hükümdar da ölünce, yerine o hükümdarın eşi olan Tomris Hatun geçiyor.

Tomris Hatun, barışçıl, savaştan yana olmayan bir lider olmasına rağmen Büyük Kiros’un liderliğinde hareket eden Pers ordusunun, Saka topraklarına olan saldırıları durmak bilmiyor. Sakalar bu akınlar karşısında geriye çekilmek, tarlaları yakmak ve su kuyularına zehir koymak zorunda kalıyorlar. Saka topraklarına girdiklerinde yakılmış tarlalardan başka bir şey bulamayan Persler, yiyecek ihtiyaçlarını karşılayamadıkları için kendi topraklarına geri dönüyorlar. Savunmaya önem veren Tomris Hatun, geri çekilme ve savaşmak için kendilerine uygun olan anı bekleme stratejisi izliyor. Hırsla hareket etmiyor.

Tomris Hatun’un stratejisiyle başa çıkmayan Büyük Kiros yeni bir plan yaparak Tomris Hatun’la evlenme talebinde bulunuyor ve eğer kabul ederse Sakalar ile bir daha uğraşmayacağını vaat ediyor. Bunun toprakları ele geçirmek için kurgulanmış bir oyun olduğunu anlayan Tomris Hatun bu teklifi reddediyor. Reddedilen Kiros, bunun üzerine Sakalara savaş ilan ediyor. Ordusundaki askerler ve eğitilmiş köpeklerle birlikte Saka topraklarına ilerlemeye başlıyor. Tomris Hatun da geri çekilmek yerine savaşmanın vakti geldiğine inanıyor ve ordusunu düşmanın birkaç kilometre yakınında mevzilendiriyor. Orduların birbirlerine yaklaştığı an geceye denk gelince sabahı beklemeye karar veriyorlar.

Kiros da bu anlarda yeni hilesinin planlarını yapıyor. Rivayete göre, iki ordunun arasına bir çadır kurduruyor. Çadırın içerisine de güzel kadınlar ve kaliteli şaraplar yerleştiriyor. Tomris’in oğlu Spargapies çadırı gördüğünde, askerlerden oluşan küçük bir grupla çadıra baskın düzenliyor. Orada bulunan Pers askerlerini öldürdükten sonra da eğlenmeye başlıyorlar. Eğlenceye dalma hatası yaparak Kiros’un planının başarıya ulaşmasını sağlayınca, Kiros askerlerini yollayarak Tomris’in oğlunu ve diğer Saka askerlerini öldürtüyor. Başka kaynaklara göre ise askerleri öldürten Kiros, Tomris’in oğlunu öldürtmeyip esir alıyor.

Fakat iki farklı hikayeye göre de, savaş başlamadan önce Tomris Hatun’un oğlu öldürülüyor. Birinci anlatımda çadırda askerler tarafından öldürüldüğü, ikinci anlatımda ise esir alınmaktan duyduğu utanç ve üzüntüyle intihar ettiği söyleniyor.

Oğlunun ölümüne oldukça üzülen Tomris Hatun’un şu cümleyi söylediği rivayet ediliyor: “Kana susamış Kiros! sen oğlumu mertlikle değil o içtikçe zıvanadan çıktığın şarapla öldürdün ama güneşe yemin ederim ki seni kanla doyuracağım!"

Bu yemin üzerine savaş başlıyor. Zorlu savaşı Tomris Hatun’un liderliğinde Sakalar kazanıyor. Özellikle ok atmakta ve savaş arabalarını kullanmakta oldukça yetenekli olan Sakalar, bu savaşı Kiros’un ordusundaki eğitilmiş savaş köpeklerine rağmen kazanıyorlar. Perslerin en önemli kayıbı Büyük Kiros oluyor. Pers Kralı’nın cansız bedeni getirildiğinde, Tomris Hatun kılıcı ile kafasını keserek kan dolu bir tulumun içine atıyor ve tarihe geçen şu sözleri söylüyor: “Savaştan zaferle çıktım, ama sen hile ile oğlumu öldürdün. Ben Sakaların Hükümdarı yemin etmiştim, işte yeminimi tutuyorum. Hayatında kan içmeye doymamıştın, şimdi seni kanla doyuruyorum!" Türkçe ve yabancı kaynakların hepsinde Tomris Hatun’un bu sözleri yer alıyor.

Gelelim Tomris Hatun ve Sakalar ile ilgili tartışmalara.“Sakalar Türk mü yoksa İran kökenli mi?” sorusu tartışmanın tam ortasında yer alıyor.

Bazı kaynaklar, Sakaların İran halklarından biri olduğunu söylüyor. Bazı kaynaklar ise Sakaların Ön Türk olduklarını söylüyor. Ön Türkler, Göktürkler'den önceki dönemde var olmuş, Türkler tarafından benimsenen bazı sosyal özelliklere sahip olan, Türk Dil Ailesine mensup dilleri konuşan, anaerkil özellikler taşıyan toplulukları tanımlamak için kullanılan bir kavram. Aslına bakılırsa, gerçekten de kökenleri konusunda kesin bir yargıya ulaşılamıyor.

Ama Türk olduğunu iddia edenlerin birtakım tezleri bulunmakta. Bunlardan birincisi isminin Türkçe olması. Tomris isminin günümüze gelen değişimi sırasıyla Tomris, Tomur, Temir, Demir şeklinde oluyor. İkincisi ise bugün Türkmenistan, Batı Özbekistan ve Güney Kazakistan olarak adlandırılan bölgede bir kabile konfederasyonu şeklinde yaşıyorlar olmaları. Yaşadıkları bölgeye de atıfla Türk kökenli oldukları söyleniyor. Üçüncüsü ise Sakaların güneşe tapmaları. İranlıların o dönemde daha karmaşık ve birden fazla dinleri olduğunu, bunların hepsinde bir Tanrı inancının olduğunu söylüyorlar. Tartışmaların ve tezlerin çok kısaca hali özetlenmiş hali bu şekilde. Kesin bir bilgi olmasa da, Tomris Hatun “tarihte bilinen ilk Türk kadın hükümdar” ünvanını elinde tutuyor.

Tomris Hatun aynı zamanda özellikle Rönesans döneminde Avrupa sanat ve edebiyatında oldukça popüler bir figür haline geliyor. Kiros’un kafasını elinde tuttuğu ve kanla dolu kaba koyma sahnesi birçok sanat eserinde işleniyor. Zaferi ‘’Kadının Gücü’’ olarak yorumlanıyor. Shakespeare oyunlarından bir tanesinde kendisine ‘’Sakaların Kraliçesi’’ olarak atıf yapıyor. Ayrıca Almanya'nın Dresden şehrindeki bir parkta Kiros’un kafasını elinde tuttuğu bir heykeli de bulunuyor.

Tomris Hatun'un Almanya'nın Dresden şehrindeki heykeli

Tomris Hatun, günümüz siyasetinde de bir sembol olmaya devam ediyor. Kadın bir lider tarafından kurulan ve yönetilen İYİ Parti’nin tanıtım toplantısında Meral Akşener şöyle bir konuşma yapıyor: “Atalarımızın efsaneleri anlatagelir ki ‘Kainat evvelce kaos halinde bir karanlık imiş, Güneş oradan doğmakla onu ikiye parçalamış’. Ve o Güneş ki kimi zaman Oğuz’un hanımı olarak çıkmış karşına, Orta Asya’da hüküm süren o büyük Hakan’ları doğurmuş, kimi zaman da ona yön vermek için aslan, kurt kılığında girmiş Oğuz’un çadırına. Ve böyle başlamış ecdadımızın anlı, şanlı tarihi. Güneş kimi zaman ulu Saka Kraliçesi Tomris Hatun olmuş, geçmiş ordusunun başına. Güneş gibi doğmuş ülkesinin üstüne, yüce bir hükümdar olmuş.”

Bölümün sonuna gelmeden önce, 2019 yılında Kazakistan yapımı bir film olarak yaşamının beyazperdeye aktarıldığını da hatırlatayım. Dilerseniz, konuyla ilgili daha çok bilgi sahibi olmak adına Tomris filmini de izleyebilirsiniz.

Beni dinlediğiniz için çok teşekkür ederim. Bir sonraki bölümde görüşmek üzere!''